9 Mart 2014 Pazar

luviler vikipedi

Luviler

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Luvilerin Anadolu’daki yerleşim alanları.
MÖ 2000 yılında Anadolu’da konuşulan diller. Sarı renkleHitit dili’nin merkez bölgesi; mavi renkte ölü dil olan Luvi dili’nin Anadolu Kolu; kırmızı renkli Palaiko adı verilen Hitit İmparatorluğu’na bağlı olan ve onun kuzeye doğru uzantısı durumunda bulunan bu bölgede ise MÖ 1500 yılına kadar konuşulmakta olan ve daha sonra Kafkasya’dan gelen göçler neticesinde ölü dil durumuna düşen Palaik dili gösterilmektedir.
LuvilerAnadolu’da yaklaşık olarak  2300'e doğru ortaya çıkmış yaşamış bir halktır. Luvice denilen Hint-Avrupa Dil Grubuna mensup bir dil konuştukları bilinmektedir.[1][2]
Anadolu’nun Hitit-öncesi tarihi henüz tam olarak aydınlatılamamış olmakla birlikte, 1906'da Hititlerin antik başkenti Hattuşaş'ta bulunan çivi yazılarının çözülmesiyle, Anadolu’ya yapılan Yunan göçünden çok daha önce, bu topraklarda Anadolu’nun yerlileri sayılabilecek Luvilerin yaşadığını ortaya koymuştur.[2]
Hititlerin çivi yazılı belgelerinde bu halktan Luvian / Luvili olarak söz edilmektedir. Hitit İmparatorluğu’nun yıkılmasından sonra Hititler'in çivi yazısının unutulmuş olmasına karşın, Luvice ve yazısı biraz değişikliğe uğramakla birlikte Anadolu'da varlığını sürdürmüştür. Pelasglarınkonuştuğu Pelasgus (Pelasgos) adı verilen dilden kalma tarihsel adlarınLuvi dili temeline dayandığı ortaya çıkmıştır.
Hitit yazıtlarında Luvilerden söz edilirken, bir çeşit ikinci sınıf insan muamelesi yapıldığı görülür.[2]
Truvalıların da Luvi dilini konuştuğu ileri sürülmüştür.[3][4][5]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]


Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Encyclopedia Dünya Tarihi Ansiklopedisi, (İngilizce), s.37, Peter N. Stearns ve William Leonard Langer.
  2. ^ a b c Luviler: Anadolu'nun Gizemli Halkı, Kalkedon Yayınları, H. Craig Melchert, Ç:Barış Baysal, Çiğdem Çidamlı.
  3. ^ The Language of the Trojans In Selected Writings, Calvert Watkins, 1994, L. Oliver et al., sayı:2, 700–717, Innsbruck.
  4. ^ How to Kill a Dragon: Aspects of Indo-European Poetics, Calvert Watkins, 1995, s.144–51, New York and Oxford.
  5. ^ The Luwians, Craig Melchert 2003, s.265-70, Boston: Brill Academic Publishers, ISBN 90-04-13009-8.
Konuyla ilgili diğer Wikimedia sayfaları :
Commons'ta Luviler ile ilgili çoklu ortam dosyaları bulunmaktadır.

kizzuvatna vikipedi

Kizzuvatna

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Kizzuwatna sayfasından yönlendirildi)
Anadolu tarihi
Bronz Çağı
Troya I-VIII yak. İ.Ö. 3000 - İ.Ö. 700
Hattiler yak. İ.Ö. 2500 - İ.Ö. 2000/1700
Akadlar yak. İ.Ö. 2400 - İ.Ö. 2150
Luvi Krallığı / Luviler yak. İ.Ö. 2300 - İ.Ö. 1400
Asurlar ticari koloniler yak. İ.Ö. 1950 - İ.Ö. 1750
Akalar Krallığı (münakaşalı) yak. İ.Ö. 1700 - İ.Ö. 1300
Kizzuvatna Krallığı yak. İ.Ö. 1650 - İ.Ö. 1450
Hititler yak. İ.Ö. 1680 - İ.Ö. 1220
  Eski Krallık
  Orta Krallık
  Yeni Hitit Devleti
Likya / Likyalılar yak. İ.Ö. 1450 - İ.Ö. 350
İyonya Gizli Anlaşması yak. İ.Ö. 1300 - İ.Ö. 700
Neo-Hitit Kralları yak. İ.Ö. 1200 - İ.Ö. 800
Frigya / Frigler yak. İ.Ö. 1200 - İ.Ö. 700
Karya / Karyalılar yak. İ.Ö. 1150 - İ.Ö. 547
Urartu yak. İ.Ö. 859 - İ.Ö. 595 / 585
Demir Çağı' dan Klasik Antik dönem'e
Lidya / Lidyalılar yak. İ.Ö. 685 - İ.Ö. 547
Persler'in Ahameniş İmparatorluğu yak. İ.Ö. 559 - İ.Ö. 331
Büyük İskender İmparatorluğu İ.Ö. 334 - İ.Ö. 301
Selevkos İmparatorluğu İ.Ö. 305 - İ.Ö. 64
Pontus Hükümdarlığı İ.Ö. 302 - İ.Ö. 64
Pergamon Krallığı-Attalos Hanedanı İ.Ö. 283 - İ.Ö. 133
Ermeni Krallığı-Artaksiad Hanedanlığı İ.Ö. 190 - İ.S. 428
Roma Cumhuriyeti İ.Ö. 133 - İ.Ö. 27
Roma İmparatorluğu İ.Ö. 27 - İ.S. 330
Orta çağlar
Bizans İmparatorluğu 330 - 1453
Anadolu Selçuklu Devleti 1077 - 1307
Klikya Ermeni Krallığı 1078 - 1375
Artuklu Beyliği 1101 - 1409
Trabzon İmparatorluğu 1204 - 1461
İznik İmparatorluğu 1204 - 1261
İlhanlılar 1256 - 1355
Osmanlı Devleti ve Türkiye
Osmanlı İmparatorluğu'nun doğuşu 1299 - 1453
Osmanlı Devleti yükselme dönemi 1453 - 1683
Osmanlı Devleti duraklama dönemi 1683 - 1827
Osmanlı Devleti gerileme dönemi 1828 - 1908
Osmanlı Devleti dağılma dönemi 1908 - 1922
Türkiye 1922 - Günümüz
Kizzuvatna Krallığı Çukurova bölgesinde hüküm sürmüş dinsel bir krallık olarak tarihteki yerini almıştır.

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Kizzuvatna döneminin başlarında Amarna mektuplarınıesas alarak hazırlanmış olan M.Ö. XIV. yüzyılın ilk yarısında Ortadoğu'daki siyasî durumun haritası.
Anadolu’daki Hitit yerleşkeleri arasında kalanKizzuvatna bölgesinin konumu (M.Ö. İkinci Bin yılında Anadolu’daki çeşitli yerleşim bölgeleri ve siyasi güçleri gösteren harita.)
M.Ö. 1400'lü yıllarda Hititkrallığı egemenliğine girmiş iç işlerinde bağımsız dini bu krallıktan kızlar Hitit krallarınca eş olarak alınmıştır. Hitit krallarının bu tercihinin sebebi bu dini gücü arkasına almaktır. M.Ö. II. bin yılında nüfus ağırlıklı olarak Luvi ve Hurrilerdenoluşmaktaydı.
Antik Hitit kaynaklarında öğrenildiği kadarıyla Kilikya bölgesinde bilinen ilk siyasi varlık başkenti Kummani etrafında oluşan ülke Kizzuvatna(Adanya) idi. önce ". Hitit Eski Krallık döneminde, görünüşe göre ikinci bir vasal devlet iken, M.Ö. 1500 yılında Hititlerin düşüşe geçtiği dönemde bağımsızlığını kazandı. İlk kralları Pariyauvatri'nin oğlu İşputahşu (c. M.Ö. 1530-1500) döneminde tam bağımsızlığına kavuştu. Bu dönemde komşuları olan Mitanni-Hurri, ve Hitit kralları ile yayılmacılık ile başa çıkmak için karşıklı bir antlaşma imzaladı (Telepinus, M.Ö. 1525 - 1500). Halefi olan Paddatishu devletin bağımsızlığını sürdürmeye devam etti. Ancak daha sonra Mitanni -Hurri koalisyon ile başa çıkamadıklarından Kral Pilliya döneminde Mitanni bölgesine ilhâk edilmeyi kabullenerek Mitanni krallığının himayesi altında yaşamaya başladılar. M.Ö. 1460'de kralları olan Pilliya, İdrima ve Alalaḫ antik kentleri ile ittifak oluşturarak Mitanni kralı Barattarna himayesine girdiler.
Başkenti Kummanni, Comana ya da Komona olarak geçmektedir. Kizzuvatna önceleri kendi başına bir krallıkken M.Ö. 1400 yıllarında tamamen Hitit İmparatorluğu’na bağlanmıştır.






Bibliyografya ve kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • G. M. Beckman, Hittite Diplomatic Texts, GM Beckman, (Hitit Diplomatik Metinleri) , Atlanta, 1996 ( içinde );
  • A. Götze, Kizzuwatna and the problem of Hittite geography (Kizzuvatna ve Hitit coğrafya Sorunu) , New Haven, 1940;
  • V. Haas, Hurritische und aus luwische Riten Kizzuwatna , Kevelaer, 1974 ( içinde );
  • E. John S. ve AM Dinçol Durugönül (ed.), La Cilicie : espaces et pouvoirs locaux (2ème millénaire av. J. -C. - IVe siècle ap. J. -C.), Actes de la Table ronde internationale d’Istanbul, (Kilikia: Yerel alanlarda ve (2 nd binyıl J.-C. -. IV inci yy J.-C..) İstanbul, 2-5 Uluslararası Yuvarlak Masa Bildirileri), 2-5 Kasım 1999, Paris, 2001;
  • J. Freu, Histoire du Mitanni, (Mitanni tarihçesi) , Paris, 2003;
  • JL Miller, Studies in the Origins, Development and Interpretation of the Kizzuwatna Rituals, (Kizzuvatna Ritüellerinin başlangıç, gelişme ve yorumlanması alanında yapılan çalışmalar) , Wiesbaden, 2004. ( içinde )
M.Ö. 1460 yılında Kizzuatna kralı Pilliya ile Alalaḫkralı İdrima arasında yapılmış olan kaçak-köle antlaşmasının orjinal kil tableti. (Oda No: 54,British MüzesiLondra)

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Luvi dili vikipedi

Luvi dili

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Luvi dilinin konuşulduğu yerleşim merkezlerinden saptanabilmiş olanları
Luvi dili (Luvice veya LuwiceAnadolu’nun yerli halklarından biri olarak kabul edilen Luviler’in dili olup, Anadolu’nun en eski dillerinden biridir. Bu aynı zamanda, Hititler’in hiyeroglif yazılarında kullandıkları dildir. Mısır veGirit hiyeroglif yazısından farklı olan bu hiyeroglif yazısı daha çok mühürlerde ve kaya anıtları gibi büyük yazıtlarda kullanılmıştır.
M. Ö. 2000 yılında Anadolu'da konuşulan diller. Sarı renkleHitit dilinin merkez bölgesi; mavi renkte ölü dil olan Luvi dilinin Anadolu Kolu; kırmızı renkli Palaiko adı verilen Hitit İmparatorluğu’na bağlı olan ve onun kuzeye doğru uzantısı durumunda bulunan bölgede ise M. Ö. 1500 yılına kadar konuşulan ve daha sonra Kafkasya’dan gelen göçler neticesinde ölü dil durumuna düşen Palaik dili gösterilmektedir.

Luviler[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana maddeler: Hitit UygarlığıLuviler, ve Pelasglar
Anadolu’nun Hitit-öncesi tarihi henüz tam olarak aydınlatılamamış olmakla birlikte, 20. yy.’daki arkeolojik bulgular, Anadolu’ya yapılan Yunan göçünden çok daha önce, bu topraklarda Anadolu’nun yerlileri sayılabilecek Luvi Ulusu’nun yaşadığını ortaya koymuştur.
Hititler’in çivi yazılı belgelerinde bu halktan Luvili (Luvian / Luwi’li) olarak söz edilmektedir. Hitit İmparatorluğu’nun yıkılmasından sonra Hititler’in çivi yazısının unutulmuş olmasına karşın, Luvi dili ve yazısı biraz değişikliğe uğramakla birlikte Anadolu’da varlığını sürdürmüştür. Pelasgus (Pelasgos)adı verilen dili konuşan insanlardan kalma tarihsel adların Luvi dili temeline dayandığı ortaya çıkmıştır.

Luvice[değiştir | kaynağı değiştir]

Luvi diliyle yazılı bir Hitithiyeroglif (resim yazı) kitabesi olan ve Ankara'da Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nde sergilenmekte olan Sultanhandikili anıt taşı.
Hattuşaş Nişantaş’ta bulunan Luvi dönemine ait hieroglif.
Yedinci Truva kentinin B katmanında bulunan Luvi dilindeki hiyeroglifik mühür.
Anadolu’nun en eski dillerinden biri olanLuvi dilinin ve lehçelerinin çözülmesi kültürel gelişimin Mezopotamya’dan veya Yunan yarımadasından Anadolu’ya değil, Anadolu’dan daha güneye ve batıya doğru yayıldığı tezini güçlendirmiştir.
Luvi diliyle yazılan Hitit hiyeroglif yazısı H.T. Bossert’in katkılarıyla 1946 yılında çözülmeye başlanmış ve çözülme çalışması tam anlamıyla 1960'ta Emmanuel Laroche tarafından tamamlanmış olduğundan, yer ve ilah adlarına ilişkin olarak, Batı’da bu tarihten önceki etimolojik açıklama getiren yazılar geçerliğini yitirmeye başlamıştır. Makedonyalı İskender döneminde Anadolu’nun Luvi veHitit kökenli adları helenleştirilmeye çalışılmışsa da, esas yapılarını korumuşlardır. Anadolu ve Trakya’daki Yunanca yer adlarının yüzde yüzü olmasa da çok büyük bir kısmınının Luvi dilindeki adlarından türetildiği anlaşılmış bulunmaktadır. Ayrıca eski Yunanca sanılan pek çok sözcüğün (dram, drama, tiyatro, komedya, tragedya vs.) Luvi kökenli olduğu konusunda çeşitli görüşler bulunmaktadır.
Luvi dili üzerine en fazla araştırma yapmış yabancı isimler arasında Emmanuel Laroche, 1973’te bu dili "Luvi dili" olarak kabul edip, tanıtan David Hawkins, Piero Meriggi ve Ali M. Dinçol sayılabilir.
Luvi sözcüğü Hitit dilinde “Işık İnsanı” anlamına gelir ki, Luvi dilinde "ışık, parıltı" anlamına gelen “LU” kökü birçok dile “Işık” anlamında geçmiş olup, birçok dilde halen kullanılmaktadır (Örneğin, ilahApollon’un Likya’lı sıfatının kökeni Luvi dilinde ışık anlamına gelen, KURT anlamındaki “LYK” ya da "LU" sözcüğüdür ki, sözcük Latince’de LUX biçimine dönüşmüştür. Ayrıca, Hellen dilinde hiçbir anlamı bulunmayan Apollon adının kökeni de Luvi dilinde "su" anlamına gelen "apa" sözcüğünden gelmekte olup, ilk yazılışı Luvice ap(a)-ull(a)-wana’dır; bu ilah, Etrüsk dilinde Aplu, Apulu ya da Aplum biçimlerinde belirtilmiştir).
Günümüzde, Likçe denilen Likya dilinin Luvi dilinin bir türevi olduğu kabul edilmektedir.
Luviler’in yaşadığı kentlerden biri, Luvi dilinin konuşulduğu Truva (Troya) olduğu ileri sürülmüştür.[1][2][3]



Luvi hiyeroglifleri[değiştir | kaynağı değiştir]